Monday, 31 December 2018

समारोप नसतोच...


आमच्या कुंडीत आपसुक रुजून एक रोप तरारून वर आलं. कितीतरी दिवस झाले त्याची गर्द हिरवी लांबसडक पानं कारंज्यासारखी उसळून उमललेली राहिलीयत आणि ऋतुनुसार त्या रोपाला हळदीसारख्या पिवळ्या रंगाची फुलं येतायत. रोप अजून टिकून आहे आणि त्याला सातत्यानं फुलं येतायत त्या अर्थी केव्हातरी, कुठूनतरी बीज पडलं असेल. उगवण्याच्या आंतरिक ऊर्मीला कुंडीतल्या तयार मातीनं साथ दिली असेल आणि सुरू झाला असेल सृजन-सोहळा...! हा सोहळा मी कित्येकदा अनुभवलाय. परिपक्व क्षणी देठातून कळी डोकावते. बघता बघता त्याचं फूल होतं. रंग उधळत पाकळ्या पसरवून हसतं आणि परतीची हाक येताच स्वतःला मिटून घेतं. निर्माल्य होऊन गळून पडतं. तोवर दुसरी कळी डोकवते.. फुलते.. हसते.. गळून पडते.. एक फूल गळून पडलं तरी लगेच बहर संपत नाही. एक बहर संपला तरी शिशिर पचवून नवा बहर झाडांवर दाखल होतो. रुजणं.. उमलणं.. गळून पडणं.. पुन्हा रुजणं.. हे चक्राकार गतीनं अखंड चालूच असतं. सृजनाच्या या खेळाला समारोप असत नाही.. हे अनुभवताना मला “उपजे ते नाशे । नाशले पुनरपि दिसे । हे घटिकायंत्र तैसे । परिभ्रमे गा” या ज्ञानेश्वरीतल्या ओवीचा आशयच दृश्यमान झाल्यासारखा वाटला..!

आपल्या भोवतीही सर्वत्र दिसतं की भौतिक परिवर्तनाच्या रेट्यात जुनं सगळं भराभर मागं पडतंय. पण जीवन-प्रवाह थांबलेला नाहीए. जुन्या चालीरीती, कपडे, दागिने, खाण्याच्या सवयी, सामाजिक नीती नियम, राजवटी, अर्थाजनाची साधनं, कुटुंबव्यवस्था, साहित्य, विविध कला, भाषा... सर्व वेगानं बदलत असलं तरी नाहीसं झालेलं नाहीए. त्याच जमिनीतून नव्या रूपात निर्माण होत राहिलंय. बाह्य परिवर्तनाच्या सर्व आघातांना टक्कर देत जीवन-प्रवाह अखंड चालूच आहे. सानुल्या फुलापासून महाकाय ग्रह-तार्‍यांपर्यंत सर्व पातळ्यांवर ‘उत्पत्ती.. स्थिती.. विलय.. उत्पत्ती’ यांची असंख्य आवर्तनं आपापल्या गतीनं चालू आहेत...

रात्रीचा अंधार शिगेला पोचला की उतरणीला लागतो. हळूहळू उजाडू लागतं. क्षितिज ओलांडून सूर्य वर येतो. उन्हं तापून थकतात. मग सूर्य आपली किरणं आवरून पुन्हा क्षितिजामागे बुडी मारतो. उजेडाची ही भरती ओहोटी पाहणारा दिवस रोज नाव बदलून आपल्याला भेटत असतो. दिवसांमगून दिवस जातात. बघता बघाता वर्ष संपत येते. पण ते संपण्याचा क्षण सुटा, एकाकी असत नाही. त्याला बिलगून नव्या आरंभाचा क्षण उभा असतो. हे सगळे क्षण.. दिवस.. महिने जगणारे आपण अदृश्य अशा मध्यसीमेवरून सरत्या क्षणाला निरोप देतो आणि नवागताचे स्वागत करतो. सृष्टीच्या ‘घटिकायंत्रा’चा आपणही एक अविभाज्य भाग असतो. पण आपली जाणीव आपल्याला माणूस म्हणून वेगळं करते. चक्रात राहून आपण त्या चक्राकडे पाहात असतो. चक्रासोबत फिरता फिरता एका हाताने जाणार्‍या क्षणाला.. म्हणजे खरंतर आपल्यालाच निरोप देतो आणि दुसर्‍या हाताने येणार्‍या क्षणाचे.. म्हणजे खरंतर आपलेच स्वागत करत असतो... या निरोप-स्वागताच्या सोहळ्यामधे जाणीवपूर्वक सहभागी होता आलं तर खर्‍या अर्थानं आपल्यातल्या जुन्याला निरोप देता येईल आणि नव्याचे दिलखुलास स्वागत करता येईल..!

आसावरी काकडे  

पहाटपावलं : सकाळ सदर ३१.१२.२०१८  

Sunday, 23 December 2018

एक्स फॅक्टर

माझ्या एका मैत्रिणीनं मला तिची एक नवी कविता ऐकवली. ‘वा...’ तोंडून लगेच दाद गेली. या प्रतिसादानं तिचं समाधान झालं नाही. तिनं परत विचारलं, खरच छान झालीय? ऐकताना काहीतरी अपूर्ण वाटलं होतं. तिला म्हटलं, ‘परत ऐकव बरं..’ तिनं ऐकवली. पुन्हा नीट ऐकताना अपुरेपण कुठं आहे ते जाणवलं. म्हटलं, ‘शेवटच्या ओळीतील सूख या शब्दाला काहीतरी विशेषण लाव.’ तिनं त्यावर विचार केला. दुसरे दिवशी तिचा परत फोन आला. आवाजावरुनच तिची खुशी जाणवत होती. तिनं ती कविता परत ऐकवली. आता ‘व्वा...’ अशी दाद दिली गेली. एका विशेषणानं कवितेला पूर्णता आली होती...

     असा पूर्णतेचा आनंद मिळायला हवा असेल तर अपूर्णतेचा सल सलत राहायला हवा. अगदी स्वयंपाकघरातल्या पाककृतीपासून ते कोणत्याही कलाकृतीपर्यंत प्रत्येक निर्मितीबाबत असा एक टप्पा येतो की निर्मिती-प्रक्रिया तर पूर्ण झालीय पण निर्मात्याला पूर्णतेचं समाधान नाहीय. मग काय राहिलंय, अजून काय हवंय याचा शोध चालू राहातो. अस्वस्थतेचा हा काळ सृजन-शक्तीला आवाहन देणारा असतो. केलेल्या पदार्थात चिमुटभर साखर टाकून किंवा मंद आचेवर एक वाफ देऊन पदार्थ अगदी हवा तसा होऊन जातो. तासन्‍ तास रियाज केल्यावर एकाग्रतेच्या टोकावर कधीतरी हवा तो सूर लागतो... दीर्घ चिंतनानंतर कथेचा समाधानकारक शेवट सुचतो... रंगच्छटेच्या एखाद्या फटकार्‍यानं चित्र जिवंत होतं... किंवा नेमक्या जागी एक हलका हात फिरवल्यावर शिल्पाच्या चेहर्‍यावरचे भाव बोलके होतात... पूर्ततेसाठी नेमकं काय हवंय ते सुचवून समाधान देणारा क्षण दीर्घ प्रतीक्षेनंतर असा अवचित येतो..! पण बरेचदा तो हुलकावणीच देत राहतो. निर्मात्याच्या मनात अस्वस्थता पेरून अव्यक्तात लपून बसतो तो. पूर्तता देणारी ती अनाम गोष्ट - ‘एक्स फॅक्टर’ काही केल्या हाती लागत नाही.

हल्ली बर्‍याच स्पर्धांचे आयोजन वेगवेगळ्या स्तरांवर केले जाते. परीक्षण करताना दोन अगदी तंतोतंत सारख्या दिसणार्‍या कलाकृतींमधे जाणकार परीक्षकाच्या नजरेला एक सरस वाटते. तिला प्रथम क्रमांक दिला जातो. त्याविषयी बोलताना समीक्षक सूक्ष्म निरीक्षण करून दोन्हीतील नेमका फरक दाखवून द्यायचा प्रयत्न करत असतात. पण दोन्हीपैकी एका कालाकृतीची निवड नेमकी का केली हे सांगताना तिला सरस ठरवणारा घटक त्यांना वेगळा काढून दाखवता येत नाही. हल्ली त्याला एक्स फॅक्टर असं संबोधलं जातं..! पण त्याचा खरा अर्थ कुणाच्याच लक्षात येत नाही. मग एक्स फॅक्टर म्हणजे कलाबाह्य काहीतरी अशी समजूत करून घेतली जाते. मार्गदर्शकही गडबडतात आणि स्पर्धकांचे चुकीच्या दिशेनं प्रयत्न सुरू होतात...

अशी दिशाभूल करून न घेता पूर्णतेचा ध्यास घेऊन आंतरिक अस्वस्थता विझू न देता शोध घेत राहिलं तर कधी ना कधी काय कमी पडतंय ते उमगेल. तो उमगण्याचा क्षण स्वर्गीय आनंद देणारा असू शकेल. आणि नाहीच उमगलं तरी शोध-प्रक्रियेतील उत्खननात आतला पैस विस्तारेल आणि त्या अपूर्णतेच्या असमाधानातच नवनिर्मितीचं बीज रुजेल..!

आसावरी काकडे 

पहाटपावलं : सकाळ सदर २४.१२.२०१८

Sunday, 16 December 2018

गप्पा ग्वाड...

नेहमीपेक्षा सखुबाई लवकरच आल्या आणि पदर खोचून तडक कामालाच लागल्या. मीही कामात होते. त्यामुळं लगेच काही विचारलं नाही. बाहेरच्या खोल्या झाडून झाल्यावर भांडी घ्यायला त्या आत आल्या तेव्हा म्हटलं, ‘आज लवकर आलात?’ तशा म्हणाल्या, ‘लेकीच्या शाळेत जायचंय...’ मग आणखी काही विचारावं लागलं नाही. लेकीच्या प्रगतीविषयी सगळं सविस्तर सांगून झालं. ते सांगताना त्यांचा चेहरा खुलला होता. मग चहा पितापिता आमच्या गप्पा सुरू झाल्या. मी त्यांच्या मुलीचं कौतुक केल्यावर त्या आणखी खुलल्या. बोलत राहिल्या.. शाळेत का बोलवलंय, मलाच जाणं कसं गरजेचं आहे, शाळा किती लांब आहे, जायला किती वेळ लागेल, अजून किती घरची कामं आहेत... सगळं सांगून झालं. त्या आल्यावर चहा पिताना गप्पा मारणं हा आमच्या दिनचर्येचा भागच झालाय. घरातलं कायबाय एकमेकींना सांगितलं की दोघींना बरं वाटतं. चहा संपवून गप्पा आवरत्या घेत उठताना त्या म्हणतात, उठा बाई.. गप्पा ग्वाड काम द्वाड..’ त्यांचे हे शब्द ऐकले की नोकरीतले दिवस आठवतात.

     नोकरीत असताना लंचटाईममधल्या गप्पा संपवून परत कामावर जाताना आमची मानसिकता हीच असायची. डबा खाताना काल काम आटपून घरी गेल्यापासून आज परत कामावर येईपर्यंतच्या वेळातल्या सर्व घडामोडींचा धावता आढावा घेऊन व्हायचा. डब्यातली भाजी एकमेकींना वाढताना ती कशी केली? यापासून सुरू झालेल्या गप्पांमधे जगभरातलं काहीही सामिल व्हायचं. नवीन काही वाचलेलं, लिहिलेलं.., मनाला काही लागलेलं, घरात काही बिनसलेलं, कामात काही अडलेलं, नवीन काही खरेदी केलेलं, पाहिलेलं नाटक, ट्रीपचा मनसुबा... असं सगळं काही..! त्या अर्ध्या तासात मुक्तपणे बोलून झालं की डब्याबरोबर मनही मोकळं व्हायचं. नव्या दमानं कामाला लागताना एक ताजेपण जाणवायचं. तो अर्धा तास म्हणजे रोजच्यारोज मिळणारा बोनस वाटायचा.

     रोजच्या बस-प्रवासातल्या गप्पा, सकाळी बागेत फिरताना होणार्‍या गप्पा, बरेच दिवसात भेट झाली म्हणून मुद्दाम एकमेकांकडे जाऊन मारलेल्या गप्पा, किंवा लांबच्या प्रवासात शेजारच्या प्रवाशांशी होणार्‍या गप्पा.. प्रत्येकाशी होणार्‍या गप्पांचे विषय वेगवेगळे असतात. त्यातून व्यक्त होण्याची एकेक भूक भागत असते. गप्पा म्हणजे केवळ वेळेचा अपव्यय नसतो. गप्पांमधून नकळत वेगवेगळ्या स्तरावरचं समुपदेशन होत असतं. त्यातून दिलासा मिळतो. एखाद्या समस्येवर तोडगा सापडतो. रोज गाठ पडणार्‍या वेगवेगळ्या स्वभावाच्या माणसांशी कसं वागावं याच्या युक्त्या कळतात. आपल्या चुका उमगतात. त्या सुधारण्याचा मार्गही कळतो. सहज बोलण्यातून नवी माहिती मिळून जाते... सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे न बोलण्यामुळे निर्माण होणारं दोन माणसांतलं अंतर नाहीसं होतं... बोललं जात नाही तोपर्यंत कॉलनीतले शेजारी, कार्यालयातले सहकारी, लांबच्या प्रवासातले सहप्रवासी यांच्यात एकमेकांविषयी काही ग्रह निर्माण होतात. साशंकता असते. पण औपचारिक बोलण्यातून छान गप्पांना सुरुवात झाली की मधली धूसरता नाहीशी होते...

सहज गप्पांमधून इतकं सारं साध्य होत असतं..! ‘गप्पा ग्वाड...’ या म्हणीमधे गप्पांची ही सकारात्मक बाजू किती सहज अधोरेखित झालीय..!
   
आसावरी काकडे

पहाटपावलं : सकाळ सदर- १७.१२.२०१८

Sunday, 9 December 2018

मॅरेथॉन

शाळेत असताना आमच्या वर्गात दोनच मुली इस्त्रीचा ड्रेस घालून यायच्या. त्यांचा कधी कुणाला हेवा वाटल्याचं आठवत नाही. पण त्या वेगळेपणाची नोंद व्हायची. तेव्हा अशा बर्‍याच छोट्या छोट्या गोष्टींचं अप्रुप वाटायचं. आता कशाचंच काही वाटत नाही कुणाला. परवा परवापर्यंत अपूर्वाईचा वाटणारा मोबाईल आता सर्वांच्या हातात सहज मिरवत असतो. मॅरेथॉनसारख्या दूरस्थ वाटणार्‍या खेळात सहभागी होणंही आता फारसं दुरापास्त राहिलेलं नाही. त्यामुळं एकमेकांच्या नादानं आम्ही बर्‍याच जणांनी या वेळच्या मॅरेथॉनमधे भाग घेतला. सर्वांबरोबर चालत.. धावत, कडेला उभ्या असलेल्यांचे अभिवादन स्विकारत टार्गेट पूर्ण करतानाची मजा अनुभवली. गळ्यात पदक घालून, मॅरेथॉन पूर्ण केल्याचे प्रमाणपत्र हातात घेऊन फोटो काढणे, तो लगेच वॉट्सअप.. फेसबुकवर शेअर करणे, किती लाईक्स मिळतात ते मोबाईलमधे डोकावून पाहणे... हे सगळं करून पाहिलं... काहीतरी साध्य केल्याचा आनंद मिळवला. आपण हे करू शकलो याचं समाधानही काही दिवस पुरलं. मग ते पदक आणि प्रमाणपत्र घरातल्या इतर वस्तूंमधे जमा झालं.

     पण सर्वांसमवेत चालण्या-धावण्याच्या मॅरेथॉनच्या अनुभवानं एक वेगळाच भाव मनात जागला. वाटलं, आपण आपापल्या घरात आपापली दिनचर्या पार पाडत असतो. धावण्यासाठी सुरुवातीची रेघ मारलेली नसते कोणी. प्रत्येकजण त्याच्या वेळेनुसारच बाहेर पडतो. जातायेता समोरासमोर भेट झाली तर नमस्कार.. गुड मॉर्निंग करत एकमेकांची दखल घेतली जाते. आपापल्या वाहनानं सगळे मार्गस्थ होतात. रस्त्यावर प्रत्येक सिग्नलवर ‘ऑन युवर मार्च गेट सेट.. गो’ ऐकण्याच्या तयारीत असतात सर्व. ग्रीन सिग्नल मिळताच सगळे सुसाट धावू लागतात. आपापली मंजिल गाठतात. कामं उरकली की एकेकजण परतू लागतो. दिवस संपतो. दारं बंद होतात. सकाळ झाली की ‘नवा गडी नवं राज्य’ सुरू झाल्यासारखी नव्या दिवसाची ‘मॅरेथॉन’ नव्यानं सुरू होते...

     ‘मॅरेथॉन’ कल्पनेनं मनाचा असा ठाव घेतला की सगळीकडे तिची रूपं दिसू लागली... रोज जाण्यायेण्याच्या वाटेवरची झाडं खरंतर रस्त्याच्या कडेला निमुट उभी असतात. पण जाणवलं की त्यांच्या आतही दिवस-रात्रींची आवर्तनं चालू आहेत. प्रत्येक क्षणी ती वाढताहेत. खाली मुळांना धुमारे फुटतील तशी झाडांना वर पालवी फुटतेय.. प्रत्येक झाड आपापले वाढतेय. पण वाढीच्या दिशेनं ते एकटंच चाललेलं नाहीए. आपापल्या जागेवरून सगळी झाडं या वाढीच्या ‘मॅरेथॉन’मधे सामिल झालीयत... या झाडांवर किलबिलणार्‍या पाखरांचीही अद्‍भुत अशी गगनगामी ‘मॅरेथॉन’ सुरू आहे. यच्चयावत्‍ जीवसृष्टीत जेवढ्या प्रजाती त्या सार्‍यांच्या आपापल्या ‘मॅरेथॉन्स’ चालू आहेत... वाटलं, जाणिवेचा पैस विस्तारत जाईल तसतसे जगण्यातल्या अशा असंख्य मॅरेथॉन्सचे भव्य स्वरूप आपल्या अंतरदृष्टीसमोर उलगडू शकेल. आणि जाणिवेच्या अत्युच्च शिखरावरून पाहता आलं तर जे जे म्हणून ‘आहे’ त्या एकुणएक सर्व अस्तित्वांची एकच एक भव्य ‘मॅरेथॉन’ चाललेली जाणवू शकेल...! सृष्टीच्या आरंभापासून सुरू असलेल्या या मॅरेथॉनचे आयोजन कोणी, केव्हा, कसे केले असेल? आजतागायत कुणालाही न सुटलेलं हे कोडं माणसाच्या जिज्ञासेला अव्याहतपणे आवाहन देतं आहे...!

     आसावरी काकडे  

पहाटपावलं : सकाळ सदर – 10.12.2018 

Sunday, 2 December 2018

ज्येष्ठोत्सव

आपण एकत्र येण्यासाठी, आनंद मिळवण्यासाठी कसले ना कसले उत्सव सतत आयोजित करत असतो. संगीत हा एक विषय डोळ्यासमोर आणला तरी त्याचेच कितीतरी लहान मोठे उत्सव वर्षभर जागोजाग चालू असतात. आपण त्यातून संगीताचा आस्वाद घेतो. अमूर्त आनंदाचा अनुभव घेतो. साहित्य-क्षेत्रातही अनेक स्तरांवर विविध कार्यक्रम होत असतात. अशा कार्यक्रमांमुळे आपल्याला आपल्या मर्यादित परीघाबाहेरच्या जगाचं दर्शन घडतं. आपल्या विचारकक्षा रुंदावतात. त्यातून जगण्याकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन घडत राहातो. वर्षभरातले सगळे सणही रोजच्या दिनचर्येच्या साच्यातून बाहेर पडायला अवसर देणारे असतात. अशा प्रत्येक उत्सवातून आपण जगण्यासाठी उमेद, उत्साह मिळवत असतो.

     काही दिवसांपूर्वी यापेक्षा एका वेगळ्या उत्सवात सहभागी होण्याची संधी मला मिळाली. कार्यक्रमाचं नाव होतं ज्येष्ठोत्सव. या नावानंच मला खुश केलं. ज्येष्ठोत्सव- ज्येष्ठ असण्याचा उत्सव.. एकप्रकारे जिवंत असण्याचाच उत्सव.. वा..! अशा उत्सवाची सर्वात जास्त गरज आहे. कारण तरूण वयात काहीतरी करून दाखवण्याची आंतरिक ऊर्मी जगण्याला बळ देत असते. पण वय वाढत जातं तशी सामान्य माणसाची शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक क्षमता कमी होत जाते. हळूहळू त्याचं उपयोग-मूल्य घटत जातं. ऐन उमेदीच्या काळात घरादारावर ‘राज्य’ करणार्‍या माणसांच्या वाट्याला उपेक्षा येऊ लागते. त्यांचं ओझं वाटू लागतं. तरी एकेकाळी त्यांनी पार पाडलेल्या जबाबदार्‍यांचं, कुटुंबासाठी खाल्लेल्या खस्तांचं स्मरण ठेवून बरेचजण त्यांचा मान राखतात. सामाजिक पातळीवरही हे दृश्य अगदीच अपवादात्मक नाही. सरकारकडूनही आता ज्येष्ठ व्यक्तींना सर्व प्रकारचा प्रवास, कर, व्याजदर अशा बर्‍याच बाबतीत सवलती मिळत आहेत. त्यामुळं त्यांचं जगणं सुकर झालेलं आहे. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे हल्ली त्यांना म्हातारे, वृद्ध, म्हणण्याऐवजी ‘ज्येष्ठ’ असं संबोधलं जातं. हे संबोधनही वयाचा मान राखणारं आहे. अनेक सामाजिक संस्थाही समाजातील या महत्त्वाच्या पण उपेक्षित होऊ लागलेल्या घटकासाठी कार्यरत आहेत. विचार आणि कृतीतली ही परिपक्वता कौतुकस्पद आहे. ज्येष्ठांसंबधातलं हे सुंदर चित्र अर्थातच परिपूर्ण नाही. याची दुसरी बाजू दुर्लक्षिता येण्यासारखी नाही.

म्हणूनच ज्येष्ठोत्सवासारख्या कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. मी अनुभवलेल्या तीन दिवसांच्या उत्सवात ज्येष्ठांना आपलं वय विसरून कॉलेज-विश्वात नेणार्‍या अनेक स्पर्धांचं आयोजन केलेलं होतं. भरतकामापासून एकांकिका स्पर्धांपर्यंत, काव्यपूर्तीपासून वादविवाद स्पर्धेपर्यंत सर्व प्रकारच्या स्पर्धांचा त्यात समावेश होता. विशेष म्हणजे सत्तर-ऐंशी या वयोगटासाठी असलेल्या या स्पर्धा लुटुपुटीच्या नव्हत्या. या स्पर्धांना परीक्षक तर होतेच पण सर्व स्पर्धांना काटेकोर नियम होते. ते नियम पाळले जातायत ना हे पाहण्यासाठी एकेक निरीक्षकही नेमला होता. या सर्व कसोट्यांना उतरून बक्षिस मिळाल्यावर स्पर्धकाला खराखुरा आनंद मिळत होता. त्या आनंदात सामिल होत उत्सवी मूडमधे छान तयार होऊन आलेली सर्व ज्येष्ठ मंडळी टाळ्या वाजवत लहान मुलांसारखी नाचत होती. ते दृश्य पाहताना गहिवरून आलं. उत्सवाला वयाचं बंधन नसतच. पण ज्येष्ठपणाच्याच त्या चैतन्यदायी उत्सवानं पिकणंही सुंदर असू शकतं याचा प्रत्यय तिथं आलेल्या प्रत्येकाला दिला...!!

आसावरी काकडे 

पहाटपावलं : सकाळ सदर ३.१२.२०१८

Sunday, 18 November 2018

काहीच निरर्थक नसतं..


रस्त्यात जागोजाग खड्डे.. पावसाळ्यात त्यात पाणी भरतं. पाऊस थांबला, रस्ते वाळले तरी खड्ड्यांमधे साचलेलं पाणी तसंच राहातं बरेच दिवस. मग त्यावर डास घोंघावू लगतात. चिलटं फिरू लागतात... हे दृश्य दुर्मिळ नाही. आणि आकर्षक, लक्षवेधीही नाही. तरी चालता चालता एकदा अशा खड्ड्याकडे सहज लक्ष गेलं. एक कावळा चोचीत कशाचा तरी वाळका तुकडा घेऊन तिथं आला. त्यानं तो खड्ड्यातल्या पाण्यात टाकला आणि उडून गेला. परत येताना पाहाते तर तो परत तिथं आलेला. चोचीनं मऊ झालेल्या त्या तुकड्याचा फडशा पाडत होता. खाऊन, पाणी पिऊन झाल्यावर तो उडून गेला. रस्त्यानं जातायेता सहज दिसलेलं हे दृश्य पाहून मनात आलं, जिला आपण घाण समजतोय, यामुळे रोग फैलावतात म्हणून तक्रारी करतोय ती या छोट्या जिवांसाठी पाणपोई झालीय...!

ते दृश्य आणि त्या संदर्भातले विचार घरी आल्यावरही मनात रेंगाळत राहिले. हळुच विचारांनी त्या दृश्याचा ठाव सोडला. ते स्वतंत्र झाले. आणि त्यांनी एक शहाणा निष्कर्ष हाती ठेवला. पार्‍यासारखा तो निसटून जाऊ नये म्हणून डायरी उघडून त्यात लिहिलं- ‘कोई भी चीज खाली नहीं होती / कोई भी चीज बेवजह नहीं होती / हर चीज का कुछ न कुछ मकसद होता है / जीने का अपना अपना अंदाज होता है..!

डायरीतली जुनी पानं चाळताना या ओळींकडे लक्ष गेलं आणि हे सगळं आठवलं... ‘कोई भी चीज बेवजह नहीं होती’ या ओळीनं मला नव्यानं विचारात पाडलं... अगणित वस्तूंनी भरलेल्या जगातल्या प्रत्येक वस्तूच्या अस्तित्वाला कोणता समर्थनीय हेतू असेल? हे गळून पडलेलं पक्षाचं पीस... याच्या इथं गळून पडण्यामागे काय हेतू असेल? मन दिसेल त्या वस्तूच्या असण्याचा हेतू शोधू लागलं.. बराच वेळ हेतूंच्या मागे फिरून झाल्यावर ‘जीवो जीवस्य जीवनम्‍’ हे वचन आठवलं. वाटलं, या वचनाच्या आधारे प्रत्येक असण्याचा अर्थ समजून घेता येणं शक्य आहे..

पण माणसाला केवळ जिवंत राहाणं पुरेसं वाटत नाही. आपलं जगणं अर्थपूर्ण  असावं असं वाटतं. किमान आपल्या असण्याचं कुणाला ओझं होऊ नये अशी प्रत्येकाची इच्छा असते. आमच्या ओळखीतल्या एक वृद्ध बाई कित्येक दिवस अंथरुणाला खिळून होत्या. त्यांचं सगळं दुसर्‍याला करावं लागायचं. एक दिवस त्या गेल्याचं समजलं. वाटलं, सुटल्या बिचार्‍या. प्रथा म्हणून भेटायला गेले तर त्यांची सून धाय मोकलून रडत होती. मला नवल वाटलं. खरंतर त्यांच्या बरोबर तीही त्रासातून सुटली होती. पण जरा सावरल्यावर ती म्हणाली, ‘त्यांची सेवा करण्यामुळं मी या घरात मानानं जगत होते. आता माझ्या असण्याला काय अर्थ?’... म्हणजे ज्या व्यक्तीचं जगणं इतरांच्या दृष्टीनं निरर्थक ठरलेलं होतं ती व्यक्ती दुसर्‍या व्यक्तीच्या जगण्याला अर्थपूर्णता देत होती...! परतताना मनात आलं, खरंच कोणतंही अस्तित्व विनाकारण असत नाही.. प्रत्येक असण्याला काही ना काही समर्थन असतंच..!

आसावरी काकडे
   
पहाटपावलं : सकाळ सदर १९.११.२०१८

Sunday, 11 November 2018

छंद कौतुकाचा...

आमच्या एका स्नेह्यानी निवृत्तीनंतर एक आगळावेगळा छंद जोपासल्याचं ऐकून होतो. त्याविषयी जाणून घ्यायची उत्सुकता होती. एकदा त्यांना भेटायला गेलो तेव्हा गप्पांमधून हा छंद त्यांना कसा सापडला ते समजलं... त्यांनी नोकरीतली सगळी वर्षे मिळेल ते काम कसलीही कुरकुर न करता प्रामाणिकपणे केलं होतं. पण वरीष्ठांनी कधी त्यांचं कौतुक केलं नाही. त्यांनीही त्याची अपेक्षा ठेवली नाही. आपण करतोय ते आपलं कर्तव्यच आहे अशी त्यांची भावना असे. कामातून मिळणार्‍या समाधानावर ते खुश असत. मात्र स्वतः कामचुकारपणा करणारे काही सहकारी जेव्हा त्यांच्या प्रामाणिकपणाचा फायदा घेऊन वर त्यांची टिंगल करायचे तेव्हा ते दुःखी होत...

निवृत्तीनंतर त्यांनी मनाशी ठरवलं की आता नोकरीची वेळ गाठायची नसली तरी दिनचर्या फारशी बदलायची नाही. त्यांनी बसचा पास काढला. रोज ठराविक वेळेला बाहेर पडायला ते सोईचं झालं. शहरातले बरेच नवे रस्ते समजले. सुरुवातीला असं निरुद्देश फिरण्याचा आनंद ते घेत राहिले. एकदा वृत्तपत्र वाचत असताना, ‘स्व-खर्चाने रस्त्यातले खड्डे बुजवायचं काम करणारा पिता’ या मथळ्यानं त्यांचं लक्ष वेधून घेतलं. बातमी वाचून त्यांना त्या गृहस्थांचं कौतुक वाटलं.

त्यांचा पत्ता शोधून ते त्यांना भेटायला गेले. बोलण्यातून समजलं की रस्त्यातल्या खड्ड्यामुळे झालेल्या अपघातात त्यांचा मुलगा त्यांना गमवावा लागला होता. त्याविषयी तक्रार करत बसण्यात अर्थ नव्हता. खड्डे बुजवून रस्ता दुरुस्तीचं काम होईपर्यंत आणखी कितीजणांना प्राण गमवावे लागतील... म्हणून त्यांनी ठरवलं की मुलाच्या दुःखात झुरत बसण्यापेक्षा आपल्या कुवतीनुसार आपणच जमेल तेवढे खड्डे बुजवावेत... आणि ते कामाला लागले. गरजेच्या मानानं त्यांची कुवत अगदीच थोडी होती. तरी जमेल तेवढं काम करत असल्याचं समाधान त्यांना मिळत होतं. या कामाबद्दल त्यांचं कौतुक करणारे थोडेच. दुर्लक्ष करणारे, ही कामं ज्यांची आहेत त्यांच्याकडून ठणकावून करून घ्यायला हवीत असं म्हणून त्यांचा हिरमोड करणारे बरेच होते. पण ते स्वतःला पटलेलं निष्ठेनं करत होते... त्यांची हकिगत ऐकून आमचे स्नेही प्रभावित झाले. नोकरीमधे त्यांच्या वाट्याला आलेल्या उपहासाची त्यांना आठवण झाली. अशा गोष्टींना किती सकारात्मक प्रतिक्रिया देता येते ते ऐकून त्यांना गहिवरून आलं. बरोबर नेलेला पुष्पगुच्छ देऊन त्यांचं मनभरून कौतुक करून ते परतले.

परत येताना त्यांच्या मनात काहीसं समाधान आणि बराचसा हुरूप होता. त्यांच्या मनात एक कल्पना आली. आपल्यापरीनं काम करत राहणार्‍या अशा छोट्या माणसांचा शोध घ्यायचा, त्यांना घरी जाऊन भेटायचं, त्यांचा सविस्तर परिचय करून घ्यायचा, त्यांच्या कामाची माहिती करून घ्यायची, थोडंफार आर्थिक सहकार्य करायचं आणि त्यांचं कौतुक करून परत यायचं... आपल्या कल्पनेवर ते खुश झाले. त्यांनी ही कल्पना लगेच आंमलात आणायला सुरुवात केली. बसनं रोज बाहेर पडायला त्यांना एक सुंदर निमित्त मिळालं. नोकरीत वाट्याला न आलेल्या कौतुकाची भरपाई ते इतरांचं कौतुक करून करू लागले..!

आसावरी काकडे  

पहाटपावलं : सकाळ सदर १२.११.२०१८