Saturday, 31 August 2019

मूल दत्तक घेण्याचा अनुभव


सूरदासांच्या पदांमधे कृष्णाच्या बाललीलांचे वर्णन केलेले आहे. कुठल्याही बाललीला मोहकच वाटतात. त्यातून ते कृष्णाचं वलयांकित बालपण. त्यामुळे त्या संदर्भातल्या पदांमधे ओतप्रोत कौतुकमिश्रित भक्तीभाव भरलेला आहे. ती पदं वाचताना आपल्या मनासमोरही ते बालरूप तरळू लागतं. त्यांच्या पदांमधलं ‘मैया मोहीं दाऊ बहुत खिझायो..’ हे पद लोकप्रिय झालेलं आहे. या पदाचा भावार्थ असा- कृष्ण यशोदेकडे आपल्या मोठ्या भावाबद्दल, बलरामाबद्दल तक्रार करतोय.  म्हणतोय, दादा मला सर्वांसमोर चिडवतो. म्हणतो की मी तुझा मुलगा नाही. तू मला विकत घेतलंयस. नंद-यशोदा तर गोरे आहेत. मग तू कसा काळा झालास?.. हे ऐकून सगळी मुलं मला हसतात. मग मला त्यांच्यात खेळायला जावसं वाटत नाही...

कृष्णाला देवपण बहाल असल्यामुळे अशा वर्णनांकडे आपण मानवी भावनेतून पाहात नाही. कृष्णाची ही तक्रार खरं तर किती जिव्हारी लागणारी आहे. आपल्याला विकत घेतलं गेलंय, ज्यांना आपण आई-बाबा म्हणतो ते आपले जन्मदाते आई-बाबा नाहीत... हे कळल्यावरची अवस्था किती क्लेषकारक असेल..! आणि यावरून मुलं चिडवतात, हसतात हे किती वेदनादायी असेल..!!

विचार करता करता जाणवलं की वास्तवातही आपण आपल्या भोवती, अशी उदाहरणं पाहत असतो. साहित्यात, सिनेमांमधे अशा घटनांमधली संवेदनेला हात घालणारी नाट्यमयता आपण अनुभवतो. पण परदुःख शीतळ असं म्हणतात ते खरं आहे. पालनकर्ते कितीही प्रेमळ असले तरी आपले जन्मदाते कोण हे माहीती नसण्यातली अस्वस्थ करणारी वेदना सतत उरी बाळगणं अवघड आहे. ते दुःख दुरून समजण्यासारखं नाही. पूर्वी इस्टेटीला वारस हवा म्हणून नात्यातल्या मुलाला दत्तक घेतलं जाई. तेव्हा त्या मुलाला आपले आई वडील कोण हे माहिती असे. दत्तक दिलं गेलं तरी त्यांच्या प्रेमाला तो पारखा होत नसे.

आता सामाजिक प्रश्नांबाबत जागरुकता वाढली आहे. त्यामुळे स्वतःचं मूल नसलेली बरीच जोडपी अनाथाश्रमातून मूल दत्तक घेतात. हा विचार आणि कृती कौतुकास्पद आणि अनुकरणीय आहे. छान मोठं घर झाल्यावर माझ्याही मनात असा विचार आला होता. पण कृती मात्र घडली नाही. मूल दत्तक घेण्याची प्रक्रिया बरीच मोठी आणि जिकीरीची असते. बरेच नियमही असतात. आमच्या शेजारच्या मैत्रिणीनं अनाथ आश्रमातून मुलगा दत्तक घ्यायचं ठरवलं तेव्हा आम्ही त्यांना ओळखपत्र दिलं होतं. तेव्हा आणखी बरीच माहिती झाली. मुलाला तो दत्तक घेतलेला आहे या बाबातीत अंधारात ठेवायचं नाही. योग्य वेळी समजून सांगायचं असा नियम आहे. मत्रिणीनं दत्तक घेतलेला मुलगा आता मोठा झाला आहे. आणि तो दत्तक असल्याचे वास्तव त्याला समजले आहे. जवळून त्याची मानसिकता समजू शकली नाही. पण बरोबरीच्या मित्र मैत्रिणींना तो याबद्दल सांगत असतो...

स्वतःचं मूल असलेली काही जोडपी दुसरा चान्स न घेता दुसरं मूल दत्तक घेतात. हे तर फारच कौतुकास्पद आहे..! विशेष म्हणजे मुली दत्तक घेण्याचं प्रमाण जास्त आहे.

आजच्या ‘विचारार्थ’मधे अनाथाश्रमामधून मूल दत्तक घेण्याच्या स्वतःच्या / नात्यातल्यांच्या / जवळच्या ओळखीतल्यांच्या अनुभवाबद्दल लिहायचे आहे. विशेषतः मुलाला / मुलीला आपण दत्तक आहोत, हे आपले खरे आई-वडील नाहीत हे समजल्यावरची मानसिकता काय, समवयस्क मुलांच्यात त्यांना वेगळं पडल्यासारखं वाटतं का?.. याबद्दल लिहावे. मूल कसे रमले? आता आई-वडील, इतर नातेवाईक यांच्याशी त्याचे संबंध कसे आहेत? मूल दत्तक घेण्यामुळे पस्तावण्याची वेळ आली का? दत्तक घेण्याच्या कल्पनेविषयी काय वाटतं? या अनुषंगाने लिहावे.

आसावरी काकडे
३१. ८. २०१९

Friday, 23 August 2019

वृद्धत्व पेलताना...


विचारार्थ

आमच्या ओळखीतले साठी ओलांडलेले एक गृहस्थ एकदा आमच्या घरी आले. इकडच्या तिकडच्या गप्पा झाल्यावर त्यांनी थेट मनातला विषय काढला. म्हणाले, पत्नी जाऊन बरीच वर्षे झाली. मुलाचं लग्न झालंय. सर्व जबाबदारीतून मुक्त झालोय. मला आता जगप्रवास करायचा आहे. आणि त्या प्रावासात मला सर्व एन्जॉय करायला कंपनी हवी आहे. म्हणून मला लग्न करायचं आहे. माझी तब्येत उत्तम आहे. आर्थिक विवंचना काही नाही. मला स्थळ सुचवा. तिची तब्येत चांगली हवी एवढीच माझी अपेक्षा आहे. त्यांचा अनपेक्षित प्रस्ताव ऐकून आम्ही अवाक्‍ झालो. विचार फारसा आपेक्षार्ह नसला तरी आम्ही त्यावर काही सकारात्मक बोललो नाही... ते गेल्यावर तर आम्ही सगळं विसरूनच गेलो. काही दिवसांनी समजलं की त्यांचं लग्न झालं. पण त्यांचा हेतू फारसा साध्य झाला नाही. बायको पैशावर डोळा ठेवून लग्नाला तयार झाली होती. तिची कंपनी मिळण्याऐवजी त्यांना त्रासच झाला...! असाच अनुभव सगळ्यांना येईल असं नाही. चांगला जोडीदार मिळणंही शक्य आहे.

एकटं मागे उरल्यावर वृद्धत्व पेलताना कधी जोडीदार हवा असं वाटतं. तर कधी आतातरी मनाजोगं राहता यावं म्हणून स्पेस हवी वाटते. त्यासाठी एकटं राहायचीही तयारी असते. मुलानं नवं मोठं घर घेतल्यावर तिकडे राहायला जायची वेळ आली तेव्हा माझ्या एका मैत्रिणीला आहे त्याच घरात एकटं राहावं असं वाटत होतं. टू बेडरूमपैकी एका बेडरूममधे पेईंग गेस्ट म्हणून मुली ठेवायच्या. सोबतही झाली आणि पैसेही मिळतील.. असा विचार ती करत होती. माझा सल्ला विचारल्यावर मी तिला मुलाबरोबर नव्या घरी जाण्याचा सल्ला दिला. तिची नातवंड लहान होती. त्यांना आजीचा लळा होता. मला वाटलं त्यांना दुखवून एकटं राहायचं आणि सोबतीला मुली ठेवायच्या हे काही बरोबर नाही. तिनं माझा सल्ला ऐकला. सुनेशी जमवून घेताना थोडा त्रास होतो. पण तिनं दिवसातला संध्याकाळचा वेळ स्वतःसाठी हवा असं घरात सांगून ठेवलंय. त्यावेळी ती बाहेर पडते. कुठे जायचं त्याचा प्लॅन तयार असतो. ट्रीपला जाते. थोडी तडजोड थोडं स्वातंत्र्य यासह ती सुखात आहे.

आमच्या शेजारी आजी-आजोबा राहायचे. दोघांच्या तब्येती छान होत्या. स्वतःला सांभाळून छान राहात होते. मुलाचे घर रिनोव्हेशनला गेल्यावर मुलगा बायको मुलांसह यांच्याकडे राहायला आला. आजी आजोबांची बसलेली घडी विस्कटली. त्यांच्या सगळ्या गोष्टी दुय्यम झाल्या. ते वैतागले. ते पाहून मनात आलं की मुलांना आई-वडलांची अडचण होते असं म्हणतात. तसा आई-वडलांनाही मुला-नातवंडाचा व्याप नकोसा होतोच की. अर्थात यात सवयीचा भागही आहेच. वृद्धत्वाला सामोरं जाताना अशी चलबिचल होत असणार.

आजच्या ‘विचारार्थ’मधे वृद्धत्वाला सामोरं जाण्याच्या पूर्वतयारीविषयी आपण बोलूया. आपण आपल्या वृद्धत्वाविषयी काही विचार केला आहे का? करायला हवा असं वाटतं का? वरील उदाहरणाप्रमाणे वेगळं राहाणं, मुलासोबत राहणं, एकटं असेल तर जोडीदार मिळवून त्याच्यासोबत राहणं यापैकी काय योग्य वाटतं? शारीरिक, आर्थिक प्रश्नांसंदर्भात काय नियोजन करावे? वृद्धपणात एकमेकांना कसं समजून घ्यावं? जगणं सुसह्य आणि अर्थपूर्ण करण्यासाठी काय करता येईल. ज्येष्ठ नागरिक संघ ही संकल्पना कशी वाटते? या मुद्द्यांना अनुसरून आपली मतं मांडूया.

आसावरी काकडे
२४ ८ २०१९

Saturday, 17 August 2019

चौथा कमरा...


अमृता प्रीतम यांची ‘चौथा कमरा’ ही संकल्पना एकेकाळी फारच स्त्रियाप्रिय झाली होती. किचन, बेडरूम आणि हॉल या खोल्यांमधल्या ठरलेल्या भूमिकांखेरीज दिवसातला थोडा तरी वेळ स्त्रीला स्वतःसाठी मिळायला हवा. गृहिणीपणातून बाहेर पडता येण्यासाठी तिला चौथी खोली असायला हवी. हा या संकल्पनेचा अभिधार्थ. दिलेल्या भूमिकांमधून बाहेर पडून मधून मधून ‘विंगेत’ जाण्याची मुभा.. उसंत मिळावी, त्यासाठी शारिरीक, मानसिक, आर्थिक स्थैर्य आणि स्वतंत्र्य मिळावं हा या संकल्पनेचा गर्भितार्थ..! अगदी छोट्या घरातही एखादी स्त्री स्वतःसाठी वेळ काढू शकेल. आणि चार-पाच खोल्यांच्या प्रशस्त घरातही एखादी स्त्री गुरफटलेली असू शकेल. इथं दुसर्‍यांनी मोकळीक देण्यापेक्षा स्वतःला त्याची गरज वाटणं, ती स्वतः मिळवणं अधिक महत्त्वाचं. सध्याच्या सगळं भराभर जुनं होण्याच्या काळात अशा संकल्पनाही मागे पडू लागल्या आहेत. पण आपल्या हक्कांची जाणीव झालेल्या स्त्रीच्या हक्कांच्या यादीत ‘मला स्वतःची अशी स्पेस हवी’ हा हक्क अग्रक्रमावर आहे.

असं असलं तरी सध्या नव्यानं सुरू झालेल्या ‘अग्गोबाई सासूबाई’ या मालिकेतील आसावरीसारख्या घरमय झालेल्या बायका प्रत्यक्षातही असतातच. स्वतःच्या आवडती भाजी कोणती हेही सांगता न येणार्‍या, स्वतःचं स्वतंत्र अस्तित्वच विसरलेल्या बाया आजही कमी नाहीत. अशा बायका स्वतः स्वातंत्र्य घेत नाहीत आणि अती गुंतलेपणामुळे कधी कधी दुसर्‍यालाही मिळू देत नाहीत.

दुसर्‍या प्रकारचंही चित्र समाजात दिसतं. विशेषतः हाय फाय क्लासमधल्या बायकांना सर्वप्रकारची भरपूर मुभा मिळते. पण त्या या स्वातंत्र्याचं काय करतात? वेगवेगळ्या पार्ट्या करून आपल्या श्रीमंतीचं प्रदर्शन करणं, किंवा असेच वेळ घालवण्याचे नवनवे उद्योग करत असतात... अर्थात याला अपवाद असतीलच. मुद्दा हा की मोकळीक मिळाली तरी तिचा उपयोग कसा केला जातो हे महत्त्वाचं. स्पेस हवी म्हणजे मला हवं ते करता यावं. पण मला नेमकं काय हवं? हे कळतंच असं नाही. नेहमीच्या रामरगाड्यातून सुटका एवढाच त्याचा अर्थ उरतो. मिळालेल्या वेळात मग पूर्वीच्या ‘वाती वळणे’, ‘गवले करणे’, या रूढ कार्यक्रमाऐवजी आता टी. व्ही. बघणे, मासिकं चाळणे.. किंवा भिशी वगैरे गोष्टी चालतात.

 ‘चौथा कमरा’ या संकल्पनेत मिळालेला वेळ शांतपणे स्वतःत रमणे, एखादी कला जोपासणे, वाचन.. लेखन करून जाणिवांचा पैस वाढवणे.. अशा गोष्टींसाठी उपयोगात आणला जाणं अभिप्रेत आहे. वेळाचा असा गुणात्मक विनियोग करायचा तर अनेक उपलब्ध गोष्टींपैकी मला नेमकं काय हवं आहे याचा स्वतःत डोकावून शोध घ्यायला हवा. असा शोध घेणं म्हणजे खरं तर स्वतःला समजून घेत ‘स्व’चा शोध घेणंच आहे...  

मोकळीक मिळण्याचा मुद्दा स्त्रियांच्या बाबतीत अधिक विचारात घेतला जातो. पुरुषांना, मुलांना ती मिळतेच असं गृहीत धरलं जातं. पण हे सरसकट खरं आहे का? सध्याच्या धावपळीच्या जीवनशैलीमुळे त्याना तरी खरी मोकळीक मिळते का? परंपरेनं त्यांना असलेल्या सवलतीचा ते काय उपयोग करतात? हे मुद्देही विचारात घेण्यासारखे आहेत.

आजच्या ‘विचारार्थ’मधे आपण ‘चौथा कमरा’ या संकल्पनेच्या या सर्व पैलूंविषयी बोलूया. स्पेस मिळणं ही खरंच गरज आहे असं आपल्याला वाटतं का? की ते आजच्या काळातलं फॅड आहे असं वाटतं? ती खरंच गरज असेल तर आपण आपल्यासाठी मोकळीक कशी मिळवतो? त्या वेळाचं काय करतो?.. आपण दुसर्‍यांना मोकळीक देतो का? याविषयी अनुभवाचे बोल लिहावेत. ‘चौथा कमरा’ या संकल्पनेविषयी काही वेगळा मुद्दा उमगला असेल तर तोही जरूर मांडावा.

आसावरी काकडे
१७.८.२०१९  

Friday, 9 August 2019

सामान्यत्वातले यश अपयश..


‘आयर्न लेडी ते गृहिणी’ असं लक्षवेधी शीर्षक असलेला सूरज प्रभू यांचा बेळगावच्या ‘तरुण भारत’मधील लेख वाचनात आला. मणिपूर येथील इरोम शर्मिला यांचा झंझावाती जीवनप्रवास या लेखात थोडक्यात सांगितलेला आहे. इरोम शर्मिला यांनी मणिपूर येथे लागू केलेला सशस्त्र दलांना विशेष अधिकार देणारा ‘आफ्स्पा’ हा अन्यायकारक कायदा मागे घेण्यात यावा यासाठी सलग सोळा वर्षे उपोषण केले. तेव्हा नाकात नळी घातलेल्या अवस्थेत त्या अनेक वर्षे होत्या. पण त्यांच्या या दीर्घ लढ्याची सरकारने दखल घेतली नाही. शेवटी निराश होऊन इरोम यांनी उपोषण सोडण्याचा निर्णय घेतला. त्यापेक्षा सक्रीय राजकारणात उतरून तो कायदा हटवावा असं त्यांनी ठरवलं...  

त्यांना पुस्तकं वाचायला आवडायचं पण उपोषणाच्या काळात ती त्यांना मिळत नसत. इरोम यांच्याविषयीचं हे वृत्त ब्रिटनचे नागरिक असलेल्या डेस्मंड कुतिन्हो यांच्या वाचनात आलं. त्यांनी इरोम यांना पत्र लिहिलं. नंतर त्यांचा पत्रव्यवहार चालूच राहिला. ते पत्रासोबत पुस्तकंही पाठवत असत. त्यातून त्यांची इरोम यांच्याशी पत्रमैत्री झाली. मैत्रीचं रूपांतर प्रेमात झालं. तेव्हा डेस्मंड कुतिन्हो मणिपूरला दाखल झाले. पण इरोम यांना पाठिंबा देणारे कार्यकर्ते, घरचे लोक, मणिपूरचे नागरिक... कुणालाच ही मैत्री आवडली नाही. हळूहळू सर्वांच्या मनातून त्या उतरू लागल्या. इतक्या की त्यामुळे राजकारणात त्यांना पराभूत व्हावं लागलं. मणिपूरसाठी एवढा दीर्घकाळ लढा देऊनही लोकांनी त्यांना नाकारलं. पराभवाची ही नाचक्की त्यांच्या जिव्हारी लागली. त्यांनी मणिपूर सोडण्याचा निर्णय घेतला.

पण या सगळ्यामुळे खचून न जाता एकदम यू टर्न घेत त्यांनी ५६ वर्षीय डेस्मंड कुतिन्हो यांच्याशी विवाह करण्याचा निर्णय घेतला. त्यालाही कौटुंबिक.. सामाजिक स्तरावरून त्यांना विरोध झाला. पण त्या आपल्या निर्णयावर ठाम राहिल्या. त्यांच्या वैवाहिक जीवनाला सुरुवात झाली. आणि वयाच्या सत्तेचाळीसाव्या वर्षी इरोम या जुळ्या मुलींची आई झाल्या. आता या नवीन जीवनाचा त्या आनंद घेत आहेत...! दीर्घकाळ संघर्ष, प्रचंड लोकप्रियता, अनेक मानाचे पुरस्कार... आणि मग एकामागून एक येत गेलेले कटू अनुभव.. हे सगळं विसरून नव्या गृहिणी जीवनात रममाण होणं सहज सोपं नाही...!  

एखादा चित्रपट होईल असा थक्क करणारा हा जीवनप्रवास..! मनात आलं, काही माणसं कशाची बनलेली असतात कोणजाणे. एवढं धैर्य त्यांच्यात येतं तरी कुठून? याच्या उलट काही लोक क्षुल्लक कारणानी डिप्रेशनमधे जातात, व्यसनाधीन होतात किंवा धाडकन जीवनच संपवतात. वेगवेगळ्या कारणांनी आत्महत्या केल्याच्या कितीतरी बातम्या हल्ली ऐकायला, वाचायला मिळत असतात. निष्क्रीय, व्यसनाधीन झालेली माणसंही आपल्या आवतीभोवती दिसत असतात. अशी माणसं पाहिली की वाटतं, सामान्य आयुष्य जगताना भलेही असामान्य काही करता आलं नाही तरी ‘दुसरं टोक’ न गाठता स्वतःला सावरून, घरात कुणाला त्रास न देता आपलं सामान्यपण स्वीकारत समाधानानं जगण्याचा प्रयत्न करणं हे यशही कमी नाही. केवळ कर्तबगार व्यक्तीच्या कर्तृत्वालाच नाही तर छोटे छोटे आधार शोधत स्वतःला सावरणार्‍या अशा व्यक्तींच्या प्रयत्नांनाही आपण समजून घेत दाद द्यायला हवी.

आजच्या ‘विचारार्थ’मधे आपण सामान्य जीवनात हताश होऊन दुसरं टोक गाठलेल्यांची आणि तशाच परिस्थितीत स्वतःला सावरण्यात यश मिळवलेल्यांची दोन्ही उदाहरणं विचारात घेऊया. हाव वाढत जावी अशा सध्याच्या काळात स्वतःला सिद्ध करता न आलेल्या मुलांना, मोठ्यांना डिप्रेशन येणं शक्य आहे. त्यातून आणखी घसरण होऊ न देता नेटानं उभं राहाणं सोपं नाही. म्हणून हा विषय विचारार्थ घ्यावासा वाटला. कुटुंबातलं, नात्यातलं, जवळच्या ओळखीचं किंवा आपलं स्वतःचं उदाहरण देऊन याविषयी लिहूया.

आसावरी काकडे
१० ऑगस्ट २०१९

Sunday, 4 August 2019

पुस्तक प्रकाशनाचा अनुभव..


अलिकडेच विश्राम गुप्ते यांचे देशमुख आणि कंपनी यांनी प्रकाशित केलेले ‘लेखकाची गोष्ट’ हे विचार करायला लावणारे पुस्तक वाचले. त्यात सुरुवातीला स्वतःच्या वाचन प्रवासाबद्दल लिहिलं आहे. स्वतः मराठी माध्यमात शिकूनही त्यांनी इंग्रजी पुस्तकं वाचण्याचा छंद जोपासला. पुढे त्यात त्यांना इतका उच्च प्रतीचा आनंद मिळू लागला की या छंदाचे रूपांतर व्यासंगात झाले. वाचलेल्या एकेका पुस्तकाचा आपल्यावर कसा आणि किती खोल परिणाम झाला हे त्यांनी विस्ताराने लिहिले आहे. त्याबरोबरच पाश्चात्य साहित्याची मराठी साहित्याशी तुलना करत मराठी साहित्य किती वरवरचे आहे, त्याचा परीघ किती छोटा आहे ते जागोजागी दाखवून दिलेले आहे. आपल्याला थोर वाटणार्‍या मराठी लेखक, समीक्षक यांच्या नावानिशी मर्यादा दाखवून दिल्या आहेत....

नंतरच्या भागात स्वतःच्या लेखन-प्रवासाविषयी लिहिलं आहे. त्यात लिहिणं ही आपल्यासाठी किती मूलभूत गरजेची गोष्ट आहे हे परोपरीनं सांगितलं आहे. लेखक म्हणून घडताना साहित्याविषयीच्या, साहित्यिक घडामोडींविषयीच्या अनेक बाजू आपण कशा शिकत गेलो तेही लिहिलेलं आहे... हे एका लेखकाचं अतिशय उत्कट, प्रांजळ आणि तितकंच परखड असं आत्मकथन आहे.

विश्राम गुप्ते यांची नुकतीच प्रत्यक्ष भेट झाली तेव्हा गप्पांमधे सहाजिकच या पुस्तकाचा विषय आला. तेव्हा ते म्हणाले की या पुस्तकाच्या मूळ स्क्रिप्टमधील बराच मजकूर प्रकाशकानी कमी करायला सांगितला. त्या काढलेल्या मजकुरात त्यांनी नावानिशी त्यांना आलेल्या वेगवेगळ्या प्रकाशकांच्या अनुभवाविषयी लिहिलेलं आहे. हा मजकूर पुस्तकातून प्रसिद्ध करणं अडचणीचं झालं असतं म्हणून तो वगळण्याची तडजोड त्यांना करावी लागली...

मनात आलं की हल्ली लोक वाचत नाहीत, प्रकाशक मिळत नाहीत अशा अनेक तक्रारी होत असतात. तरी इतके लोक लिहितायत.. इतक्या प्रकाशनसंस्था आहेत.. इतकी पुस्तकं प्रकाशित होत आहेत..! प्रत्येक लेखकाचा अनुभव वेगळा असेल. प्रत्येक पुस्तकाची एकेक कथा असेल...

आपण सार्‍याजणी लिहिणार्‍या आहोत. बर्‍याचजणींची पुस्तकं प्रकाशित झालेली आहेत. आजच्या ‘विचारार्थ’मधे आपण आपले पुस्तक-प्रकाशनाविषयीचे बरे-वाईट अनुभव शेअर करूया. ज्या लिहित नाहीत किंवा ज्यांची पुस्तकं प्रकाशित झलेली नाहीत त्यांना या अनुभवातून मार्गदर्शन मिळेल. इतरांच्या अनुभवातूनही आपल्याला शिकायला मिळत असतं.

आसावरी काकडे
३.८.२०१९

मनात राहिलेला सल..


कॉलेजमधे असताना मला स्कॉलर्शिप मिळाली म्हणून मैत्रीणी पार्टी मागत होत्या. मी ते आईला सांगितलं. तर आई म्हणाली देऊया. पण कधी द्यायची ते काही ती सांगत नव्हती. मैत्रिणींबरोबर आनंद साजरा करायची मला उत्सुकता होती. मी आईकडे हट्ट केला. पण ती मनावर घेत नाहीए असं वाटून मी चिडचिड केली. काहीतरी बोलले. तशी आई म्हणाली, या रविवारी बोलाव मैत्रिणींना पार्टीला. मी खुश झाले. ठरल्याप्रमाणे पार्टी झाली. हास्य-विनोद गप्पा झाल्या. मैत्रिणी गेल्या. मी त्यांना पोचवून आत आले तर दिसलं की आई झोपलीय. आई सहसा अशी अवेळी झोपायची नाही. वाटलं दमली असेल... पण तसं नव्हतं. ती उठून घाईघाईनं टॉयलेटकडे गेली. तिला तसं जाताना बघितलं तर लक्षात आलं की तिला ब्लीडींग होतंय..! ते पाहून मी घाबरले. मग ती डॉक्टरकडे गेली. तिनं किती दिवस ते दुखणं अंगावर काढलं होतं कोणजाणे. ऑपरेशन करावं लागलं. यथावकाश ती छान बरी झाली. पण बरी होईपर्यंत वाटत राहिलं की माझ्यामुळेच आईला इतका त्रास झाला.... खूप वाईट वाटलं.

नंतर कितीतरी दिवस त्या आठवणीनं मला रडूच फुटायचं. तिच्या त्रासाविषयी ती काही बोललीच नव्हती. आणि आपण तर आपल्याच विश्वात. आईला काही होत असेल का असा विचारही अंगाला शिवला नाही. किती गृहीत धरलं आपण आईला. असं सगळं मनात येऊन अपराधी वाटत राहायचं. अजूनही तो सल पुसला गेला नाहीए...

लहानपणी नकळत अशा काही चुका होतात. मोठेपणी कळत असतं तरी फटकन कुणाला काही बोललं जातं. कधी कधी बोलायला हवं तिथं मौन पाळलं जातं. त्याचा परिणाम दिसला की वाटतं आपण वेळीच बोलायला हवं होतं. कधी शक्य असून एखाद्याला मदत करणं टाळलं जातं. तर कधी केलेली मदत अनाठायी ठरून अंगाशी येते. त्या त्या वेळी आपलं फारसं काही चुकलंय असं वाटत नाही. बर्‍याचदा त्या चुकांचं आपण समर्थनही करतो. तरी आपल्या अंतर्मनात अशा कितीतरी बारीकसारीक घटना पडून असतात. त्यांच्या आठवणीनं दुरून विचार करताना तेव्हा आपलं चुकलंच असं वाटत राहातं. असे अनेक सल त्वचेआड झाकून आपण जगत असतो.

मनोविकारतज्ञ डॉक्टर नंदू मुलमुले यांचं ‘संभ्रमाचे सांगाती’ हे पुस्तक नुकतंच पाहण्यात आलं. त्यात विविध मनोविकार त्यांनी कसे हाताळले त्याविषयीचे लेख आहेत. एका लेखात त्यांनी भावनांचे व्यवस्थापन करता येण्याला ‘भावनिक साक्षरता’ असे म्हटले आहे. ही साक्षरता माणसांशी प्रत्यक्ष व्यवहार करताना वापरता यायला हवी. पण आपला विवेक कायम तत्पर राहात नाही. आपण राग..लोभाच्या आहारी जातोच. मग भानावर आल्यावर चूक कळते आणि वाईट वाटतं. तेव्हा वेळ निघून गेलेली असते. क्षमा मागण्याला अर्थ उरलेला नसतो. मग ती चूक आपल्याला बोचत राहते.

मनात राहून गेलेले असे सल, रुखरुख, पश्चात्ताप आपलं मनःस्वास्थ्य बिघडवत असतात. पण बरेचदा त्यातून शहाणपणही गाठीशी येऊ शकतं. आजच्या ‘विचारार्थ’मधे आपण आपल्या मानातले छोटे-मोठे सल सांगून मोकळं व्हायचा प्रयत्न करूया. आपलं काय चुकलं?, चुकीचे परिणाम काय झाले?, चूक सुधारण्याचा प्रयत्न करता आला का? त्या चुकीचं विश्लेषण आपण कसं केलं? त्याविषयी वाईट वाटण्यातून आपण काही शिकलो का? या मुद्द्यांना धरून लिहावे. ऐन प्रसंगात विवेकानं साथ दिली आणि आपण चूक होण्यापासून स्वतःला सावरू शकलो असा अनुभव असेल तर त्याविषयीही अवश्य लिहावे.
  
आसावरी काकडे
२७.७.२०१९

Saturday, 20 July 2019

जग संपूर्ण गुरू दिसे..


ठराविक वेळेला रोजच्या वाटेवरून रोज फिरायला जाताना ठराविक माणसं भेटतात तशी रस्त्याच्या दुतर्फा असलेली झाडं, दुकानंही दिसत असतात. तो पूर्ण मार्गच आपल्या ओळखीचा होऊन जातो. इतका की कुठे खड्डे आहेत, कुठे चढ आहे, कुठे घाण आहे हेही आपल्याला माहिती झालेलं असतं. आपण एकटं चालत असलं की या रस्त्याची सोबत जाणवते. ठराविक ठिकाणी ठराविक गोष्ट दिसली नाही किंवा नवीनच काही दृश्य दिसलं की नकळत त्याची मनात नोंद होते. त्यावर विचार होतो. या सर्व गोष्टी खरंतर प्रतिक्षिप्तपणे घडत असतात. पण एखाद्या दिवशी रोज भेटणारं, एरव्ही क्षुल्लक वाटणारं एखादं दृश्य लक्ष वेधून घेतं. काहीतरी जाणवून देतं... 

रस्त्यात खड्डे असणं, त्यात पाणी साचलेलं असणं, त्यावर डास चिलटं माशा घोंगावत असणं.. हे दृश्य खरंतर दुर्लक्ष करावं असं. पण एकदा अशाच एका दृश्यानं मला शहाणपण शिकवलं. ते कायम स्मरणात राहिलं. एक कावळा झेपावला, त्यानं आपल्या चोचीतला तुकडा त्या साचलेल्या पाण्यात टाकला आणि उडून गेला. ही घटना तशी अगदीच सामान्य. पण सहजच लक्ष गेलं आणि नजरेनं ते दृश्य टिपलं. मनात त्याची नोंद झाली असावी. कारण परतीच्या वाटेवर परत एक कावळा पाण्याशी दिसला. चोचीनं काही टिपत होता. वाटलं की तोच कावळा आला असेल पाण्यानं मऊ झालेलं आपलं खाद्य न्यायला.. डास.. माशा.. चिलटांची ये जा चालूच होती. ते पाहताना मनात आलं की जे आपल्यासाठी घाण.. अपायकारक.. नको असलेलं आहे तेच कुणासाठी तरी किती जीवनदायी आहे..!

घरी आल्यावर डायरीत लिहून ठेवलं-

‘कोई भी चीज खाली नहीं होती
कोई भी चीज बेवजह नहीं होती
हर चीज का कुछ न कुछ मकसद होता है
जीने का अपना अपना अंदाज होता है..!’

कुठली गोष्ट कधी आपल्याला असं काही जाणवून देईल सांगता येत नाही. संवेदनशील मन कशातूनही असं काही ना काही टिपत असतं. त्यातून शिकत असतं. सहज कानावर पडलेले एखाद्या गाण्याचे शब्द, नाटक-सिनेमातला एखादा संवाद, कादंबरीतल्या एखाद्या पात्राचे उद्‍गार, प्रवासात भेटलेली एखादी व्यक्ती, मित्र-मैत्रिण.... अशा सगळ्यांमुळे आपण घडत असतो. माणसाला खर्‍या अर्थानं घडविणारा गुरू वंदनीय असतो. तो मार्ग दाखवतो, शिकवतो. असा गुरू शाळा कॉलेजातल्या शिक्षकांच्या रूपात, आई-वडलांच्या रूपात प्रत्येकाला भेटतो. असे गुरूवर्य आपल्याला शिकवत असतात. तेव्हा आपण त्यातनं शिकतोच असं नाही. बरेच वेळा सर्व डोक्यावरून जातं. तेव्हा काहीशी निष्क्रीयता असते. पण यांच्या शिवाय कुठे न कुठे भेटणार्‍या बाकीच्या गोष्टींमधून आपण शिकतो ते स्वतःहून शिकत असतो. त्यात कृतीशीलता असते. गुरू ही एक संकल्पना आहे. त्याकडे व्यापकतेनं बघता येतं. या संदर्भात संत एकनाथांनी सार्थपणे म्हटलं आहे-

जो जो जयाचा घेतला गुण
तो तो म्या गुरू केला जाण 
गुरूसी आले अपारपण
जग संपूर्ण गुरू दिसे..!

आजच्या ‘विचारार्थ’मधे आपण आपल्या कोणत्याही रूपातल्या गुरूविषयी लिहायचं आहे. यामधे अर्थातच कोणाकडून काय शिकलो, त्याचा आपल्याला आयुष्यात कसा उपयोग झाला हे लिहिणे अपेक्षित आहे. एखादे नगण्य दृश्य ते वंदनीय व्यक्ती इतका व्यापक आवाका असलेल्या गुरू या संकल्पनेविषयी कोणी लिहिलं तर त्याचंही स्वागत आहे.

आसावरी काकडे
२०.७.२०१९